Serafa czy Srawa – wyjaśnienie zagadki.

W jednym z poprzednich wpisów zajęliśmy się rzeką Serafą, zwaną również Srawą. Wspomnieliśmy, że funkcjonują dwie teorie tłumaczące pochodzenie jej nazwy. Pierwsza, dominująca (jeszcze) wśród językoznawców, wskazuje że nazwa pochodzi od słowiańskiego rdzenia (za przeproszeniem…) „srać”. Srawa byłaby więc zwykłym ściekiem, kanałem, od wieków prowadzącym nieczystości z Wieliczki. Jej zamienna nazwa – Serafa, wg tej teorii powstała dość późno, na początek tylko w dokumentach urzędowych, jako złagodzenie niezbyt szlachetnej Srawy, rażącej oczy i uszy niejednego muszącego ją odnotować urzędnika.

Według drugiej teorii, nazwa pochodzi od wielickiego szybu Seraf, z którego wody kopalniane były przez wieki pompowane do pobliskiej rzeki, nazwanej przez to Serafą. Nazwa ta następnie wędrując w dół rzeki została zniekształcona przez osoby nie znające jej genezy i przybrała brzmienie Serawa, a na końcu Srawa.

Wpis zakończyliśmy stwierdzeniem, że prawdziwość jednej z nich mogłaby potwierdzić tylko dokładna kwerenda archiwów kopalni w Wieliczce z okresu sprzed XIX wieku i sprawdzenie, jak wówczas zapisywano nazwę tej rzeki.

Szczęśliwy zbieg okoliczności i pewne zdarzenia, które miały miejsce od momentu opublikowania wpisu, sprawiły że – nawet bez badania wielickich archiwów –  zagadka pochodzenia nazwy wydaje się być (przynajmniej dla mnie) rozwiązana.

Po pierwsze – podczas rozmowy z pewną starszą osobą pochodzącą z Brzegów, zaskoczyło mnie podświadome użycie przez nią brzmienia Serawa. Dopiero wskutek mego zdziwienia, dyskutant wymienił ponownie nazwę rzeki, tym razem jako Serafa. Czyżby pośrednia nazwa Serawa, odnotowana w dokumentach z Kokotowa sprzed 200 lat, była jeszcze czasem używana w latach młodości najstarszych żyjących okolicznych mieszkańców, czyli 80 – 90 lat temu? W publikacji „Grabie i Brzegi po Niepołomicami” znajduje się stwierdzenie „Rzeka Drwinia, płynąca przez Brzegi, potocznie zwana przez mieszkańców Serawką„.  Świadczyło by to o poprawności teorii, że nazwa rzeki przeszła drogę od Serafy poprzez Serawę do Srawy.

Po drugie – od 2 października 2019 r. w Muzeum Żup Wielickich dostępna była dla zwiedzających wystawa pt „Wieliczka 1785. Miasto na wielkich arkuszach„. Na wystawie można było obejrzeć nie tylko wielką mapę Nicolaschy’ego z 1785 r., ale także wiele innych – zarówno starszych, jak też XIX wiecznych. Na wystawie odnalazłem dwie mapy XVIII wieczne, na których wymieniono nazwę interesującej nas rzeki. Najstarszymi mapami, na które dotąd powoływali się językoznawcy, były mapy XIX wieczne, więc źródła o wiek późniejsze.

I tak na mapie z 1768 roku, miedziorytniczym wydaniu planu opracowanego przez Antoniego Friedhubera, pojawia się „Rzeka Serafy„:

Serafa

Na mapie Nicolaschy’ego z 1785 roku użyto nazwy „Szirawa„, czyli niewątpliwie Serafa, zniekształcona przy spisywaniu ze słuchu przez niemieckojęzycznego autora.

Wreszcie po trzecie (aktualizacja 18.11.2020 r.) – w latach 1762 – 1763 roku, podczas rządów Augusta III Sasa, miała miejsce lustracja żup wielickich. W zachowanym rękopisie z 1763 roku, zachowały się następujące zapiski dotyczące interesującej nas rzeczki:

  • „Przy parkanie(..) , od drogi Krakowskiej, ciągnie się przykopa – dla spływania wód do Rzeki Seraphy. (w innych częściach inwentarza, szyb Seraf również jest pisany z użyciem liter ph tj. „szyb Seraph”.)
  • „Mosty drewniane przez Rzekę Serafę pod Karczmą Wyczesaną, na Kobelicach i palach dobre”

serafa

Są to ważne, dla mnie wręcz decydujące przesłanki, by stwierdzić że pierwotną nazwą rzeki była Serafa. Tak więc druga teoria, przedstawiona po raz pierwszy w 2010 roku na 145 spotkaniu  z cyklu Wieliczka – Wieliczanie przez Pana Jerzego Hauschilda i śp. prof. Aleksandrę Cieślikową, wydaje się być prawdziwa.

Podsumowując: w końcu średniowieczu rzekę nazywano Wieliczką, o czym poświadcza  sam Długosz. W 1442 roku w Wieliczce został wydrążony nieistniejący już szyb Seraf – jego budowniczym był pochodzący z Włoch żupnik Mikołaj Seraf (Serafin). Rzeka przez długi czas była wykorzystywana jako odprowadzenie wód kopalnianych m.in. z tego szybu, więc dawni wieliczanie nazwali strumień płynący od szybu Seraf – Serafą. Tak też nazywany był nadal w XVIII wieku, co poświadczają ówczesne wielickie mapy i lustracje królewskie. Nazwa ta wędrując w dół rzeki została z czasem zniekształcona na Serawę (takiej nazwy używano ok 1802 roku w Kokotowie), a w połowie XIX wieku – na Srawę. I wszystkie te nazwy rzeki były i są używane zamiennie do czasów współczesnych, z tym że forma pośrednia (Serawa) prawie już zanikła. 

I na koniec – aktualizacja zestawienia najstarszych określeń rzeczki:

1470 – 1480 : Wyelyczka (Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis, Długosz),

1763: Rzeka Serafa, Serapha (Commissya w Zuppach Wielickich y Bochenskich tudzież na komorach solnych….. 11 Aprilis 1763 zakonczona”, PAN, Biblioteka Kórnicka, sygn.BK00461

1768: Rzeka Serafy (mapa Friedhubera)

1783 : Bierzanowska Rzeka (tzw. Mapy Miega),

1785: Szirawa (mapie Nicolaschy’ego)

1802: Serawa („Opisanie granic państwa kokotowskiego…”, AN w Krakowie, 29/645/186),

1839: rzeka Pasternik (Liber Memoralibium, ks. Osuchowski),

1842: Seravabach, Srawa (np. „Geschichte der Wieliczkaer Salinen”),

1843: Serawa („Krótki opis historyczny, geologiczny i górniczy Wieliczki” Zejszner),

1847: Srawa (Kataster galicyjski, dominium Bieżanów),

1875: Srawa (czasopismo Rolnik, opis majątku Śledziejowice, tom XVII),

1883: Serawa, Serafa (czasopismo „Kosmos”, tom 8),

1888 : Serafa (dziennik „Czas”, nr 230),

Patrz też poprzedni wpis:

Skąd się wzięła nazwa rzeki Serafa?

Źródła (poza wymienionymi powyżej):

Muzeum Żup Wielickich „Wieliczka 1785. Miasto na wielkich arkuszach”

45 spotkanie z cyklu „Wieliczka – Wieliczanie” z serii „Zabytki Wieliczki”, 2009, link

4 uwagi do wpisu “Serafa czy Srawa – wyjaśnienie zagadki.

  1. Pingback: Skąd się wzięła nazwa rzeki Serafa? | Węgrzce wielkie i okolice

  2. Pingback: Co się stało z rzeką, która 100 lat temu płynęła przez centrum Wieliczki? - Bartłomiej KRZYCH

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s